Bożogrobcy, czyli Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Świętego Grobu Pańskiego w Jerozolimie, to jedna z najbardziej fascynujących wspólnot średniowiecznej Europy. Powstali na fali I krucjaty (1099 r.) w celu opieki nad najświętszymi miejscami chrześcijaństwa. Ich symbolem stał się biały habit z czerwonym, podwójnym krzyżem na piersi (po utracie Jerozolimy habit zmieniono na czarny).
Do Polski sprowadził ich w XII wieku komes Jaksa, fundując klasztor w Miechowie (stąd polska nazwa: miechowici). Stamtąd zakonnicy ruszyli na Śląsk. Nysa stała się jednym z najważniejszych ośrodków bożogrobców w tej części Europy, a ich historia w tym mieście to gotowy scenariusz na film.
Pierwsza siedziba: szpital Mariae in Rosis (Stare Miasto)
Choć zakonna tradycja przypisuje sprowadzenie bożogrobców do Nysy księciu Bolesławowi Wysokiemu w 1190 roku, historyczne dokumenty wskazują na rok 1239. Wtedy to zakonnicy przejęli gotowy kompleks szpitalny na nyskim Starym Mieście (rejon dzisiejszych ulic Mariackiej i Sucharskiego).
Bożogrobcy stworzyli tu nowatorski ośrodek opieki. Przy nowym kościele i szpitalu Mariae in Rosis (Najświętszej Marii Panny w Różach) z 1346 roku zasadzili rozległe ogrody różane. Nie chodziło tylko o estetykę – zgodnie ze średniowieczną medycyną, zapach i widok kwiatów miał koić zmysły chorych. Stosowano tu pionierską terapię przez patrzenie (curatio per visum).
W XIV wieku, po odłączeniu Śląska od Polski, klasztor uniezależnił się od Miechowa i przeszedł pod zwierzchnictwo Pragi, stając się domem zwierzchnim dla placówek w Raciborzu, Ząbkowicach Śląskich i Dzierżoniowie. Zakon posiadał ogromny majątek – ponad 100 hektarów ziemi wokół Nysy, młyny oraz liczne wioski czynszowe (m.in. Sękowice, Hanuszów, Złotogłowice).
Najazd husycki i zagadka Biblii z Trutnova
Sielankę przerwały wojny husyckie. W marcu 1428 roku radykalni husyci doszczętnie spalili Stare Miasto wraz ze szpitalem i kościołem bożogrobców. Zakonnicy i pacjenci cudem przeżyli, chroniąc się w bezpieczniejszym, otoczonym murami Nowym Mieście.
Z tym okresem wiąże się jedna z największych zagadek nyskich zbiorów. W 1419 roku, uciekając przed husytami z Czech, zakonnicy z Trutnova zdeponowali w Nysie swoje najcenniejsze skarby, w tym unikalną, spisaną na pergaminie Biblię z 1354 roku. Po wojnie księga zaginęła z oficjalnych czeskich spisów. Przetrwała w Nysie jako zapłata za schronienie. Do dziś to arcydzieło sztuki iluminatorskiej można podziwiać w Muzeum Powiatowym w Nysie.
Druga siedziba -wewnątrz miejskich murów
Po katastrofie z 1428 roku, bożogrobcy wznieśli nowy klasztor nad Kanałem Bielawskim (w sąsiedztwie dworu biskupiego, miejsce dzisiejszego kościoła Wniebowzięcia NMP i I Liceum Ogólnokształcącego przy Rynku Solnym). W 1525 roku potężny pożar ponownie strawił ich obiekty, jednak determinacja braci pozwoliła na szybką odbudowę. Z tego okresu pochodzą m.in. zapiski o tym, że nyscy rzeźnicy płacili zakonowi roczny czynsz w wysokości 13 srebrnych talarów za dzierżawę podmiejskich łąk i pastwisk.
Trzecia siedziba, Jezuici i Nyska Droga Krzyżowa
W 1622 roku decyzją biskupa Karola Habsburga bożogrobcy musieli oddać swoją siedzibę sprowadzonym do miasta jezuitom (którzy przejęli też wspomnianą czeską Biblię i stworzyli słynne kolegium Carolinum). W zamian bożogrobcy otrzymali plac przy murach obronnych i zrujnowany kościół św. Piotra przy ul. Brackiej.
Mimo kryzysu (zarazy i wojny trzydziestoletniej), zakonnicy zyskali ogromną miłość mieszkańców dzięki unikalnemu projektowi. Jako znawcy Topografii Ziemi Świętej, zainicjowali budowę Kościoła Jerozolimskiego (Świętego Krzyża) za miastem (konsekrowanego w 1639 r.). Odległość od Domu Wagi Miejskiej do tego kościoła odpowiadała dokładnie drodze, jaką Chrystus przebył z domu Piłata na Golgotę. Tradycja bosej procesji w Wielki Piątek o godzinie 12:00 przetrwała wieki.
Świt baroku i koniec epoki
Druga połowa XVII wieku to czas głębokiej reformy wewnętrznej. Nowe statuty z 1675 roku precyzyjnie regulowały surowe życie nowicjuszy (nauka śpiewu gregoriańskiego, codzienne medytacje, spowiedź dwa razy w miesiącu). Nysa formalnie potwierdziła wtedy status generalatu dla Śląska, Czech i Moraw.
Zwieńczeniem potęgi zakonu była budowa wspaniałego, barokowego kościoła św. św. Piotra i Pawła w Nysie, który do dziś zachwyca turystów. Historia nyskich Stróżów Bożego Grobu dobiegła końca w 1810 roku, kiedy to władze pruskie dokonały sekularyzacji, przejmując cały majątek zakonu. Pamięć o nich przetrwała jednak w murach nyskich świątyń i unikalnych zabytkach.
Fot. Portret Eliasza Klosego – prepozyta z I poł. XVIII wieku
________________________________________
To tylko skrócone infomacje, a historia nyskich bożogrobców kryje jeszcze wiele tajemnic, które opisuję w przygotowywanej właśnie broszurze poświęconej zakonowi. Jeśli chcesz usłyszeć niepublikowane dotąd ciekawostki i zobaczyć opisane miejsca na własne oczy – zapraszam na moje autorskie spacery z przewodnikiem po Nysie!
________________________________________
Bibliografia
Barczyński W., „Wprowadzenie historyczne” [w:] „Bazylika Grobu Bożego w Miechowie”, Miechów 2007.
Bylina S., „Rewolucja husycka. Przedświt i pierwsze lata”, Warszawa 2011.
Dębowska M., Skrzyniarz R., „MATERIAŁY DO DZIEJÓW BOŻOGROBCÓW W ARCHIWUM PARAFIALNYM W MIECHOWIE” [w:] Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne 86 (2006).
Dittrich (Dr.), „Przyczynki do Historii Krzyżowców z podwójnym czerwonym krzyżem w Nysie”, Jahresbericht des Neisser Kunst- und Altertums-Vereins.
Dola K., „350 lat kościoła św. Franciszka z Asyżu w Nysie na Morawskim Przedmieściu”, Nysa 2010.
Dola K., „Kapucyni w Nysie 1658-1810″, Opole 2012.
Dola K., „RĘKOPISY BOŻOGROBCÓW NYSKICH (ŚLĄSKICH) Z OSTATNIEJ ĆWIERCI XVII WIEKU”, Lublin 1992.
Henschel A.W.E.Th., „Zur Geschichte der Medicin in Schlesien” Erstes Heft. Die vorliterärischen Anfänge, Breslau 1837.
Herrmann W., „Zur Geschichte der Neisser Kreuzherren vom Orden der regulierten Chorherren und Wächter des Heiligen Grabes zu Jerusalem mit dem doppelten roten Kreuz”, Breslau 1938.
Kębłowski J., „Nysa”, Wrocław 1972.
Komarnicki K.F., „Dekada z wieczności. Wizja władzy i jej funkcjonowanie we wczesnym Królestwie Jerozolimskim”, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. LXX, 2018, z. 2.
Nollen T., „Spokojnie to tylko Czechy. Przewodnik po różnicach kulturowych.”, Warszawa 2007.
Pedewitz J.F., „Historia ecclesiastica ecclesiae parochialis S. Jacobi Nissae” (+1705).
Runciman S., „Dzieje wypraw krzyżowych, Tom II”, Warszawa 1987.
Scholz B.W., „Das geistliche Fürstentum Neisse: eine ländliche Elite unter der Herrschaft des Bischofs (1300-1650)”, Köln 2011.
Sękowski R., „Biblia nyska czeskich bożogrobców”, Opole 2019.
Sikorski M., „Nysa. W kręgu zabytków i historii”, Krapkowice 2010.
Skorowski H. (ks.), „Protoplaści rodu Jaxa Bykowskich”, Warszawa 2017.
Surdacki M., „Szpitalnictwo zakonne w średniowiecznej Polsce”, ROCZNIKI HUMANISTYCZNE Tom LXIII, zeszyt 2-2015.
Szewczyk J., „Włóka – pojęcie i termin na tle innych średniowiecznych jednostek pomiaru ziemi” (cyt. za: K. Fokt, M. Legut-Pintal, „Wiejskie przymiarki (napłatki) na Śląsku w XIII-XIV wieku…”), Warszawa 1968.
Talbierska J., „Treści ideowe dekoracji monumentalnej kościóła Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Nysie, dawniej kościoła klasztornego bożogrobców”, Studia Theologica Varsaviensia 23/1, 1985.
Weber M., „Kronika wypadków w Nysie (1482-1570)”, oprac. E. Wółkiewicz, Warszawa 2025.
Wółkiewicz E., „Kościół i jego wierni”, Kraków 2014.
Wółkiewicz E., „Nysa. Rozwój przestrzenny w XIII-XV wieku”, [w:] „Nysa. Miasto biskupów wrocławskich. Od średniowiecza do 1741 roku”, red. W. Kucharski, Nysa-Wrocław 2023.
Praca zbiorowa, „Beiträge zur Geschichte der Kreuzherrn mit dem doppelten roten Kreuz in Neisse” [w:] rocznik „Neisser Kunft und Alterturms Vereins”, Nysa 1914.