Piękna Studnia przy ul. Wrocławskiej w Nysie należy do najcenniejszych zabytków śląskiego kowalstwa artystycznego. Jej kunsztowna, żelazna krata, wykonana w XVII wieku, stawia ją w jednym rzędzie z najwspanialszymi europejskimi studniami ozdobnymi — podobne obiekty znajdują się jedynie w Pradze, Norymberdze i Innsbrucku. Przez stulecia studnia była nie tylko źródłem wody, lecz także symbolem miejskiej dumy, inspiracją dla artystów i świadkiem burzliwej historii regionu.
Studnia istniała przy ul. Wrocławskiej od dawna, a jej dzieje obrosły legendą. Według przekazu, podczas wojny trzydziestoletniej Szwedzi mieli zatruć wodę we wszystkich nyskich studniach, aby zmusić miasto do kapitulacji. Mieszkańcy znaleźli jednak nowe źródło i doprowadzili wodę właśnie na ul. Wrocławską. Gdy i ono zostało skażone, Nysa musiała się poddać. Choć legenda nie ma potwierdzenia w źródłach, pokazuje, jak ważną rolę pełniły studnie w życiu miasta.
Po wojnie trzydziestoletniej burmistrz Kaspar Naas zainicjował odbudowę studni. W 1686 roku ukończono nową konstrukcję, wyposażoną w pompę oraz niezwykle dekoracyjną kratę kutą w żelazie. Jej twórcą był Wilhelm Helleweg — nadworny ślusarz i zarządca mennicy książęco‑biskupiej w Nysie.
W dokumentach zachował się zapis proboszcza Johanna Felixa Pedewitza, który 15 września 1686 roku zanotował:
„wykończona została piękna studnia z żelaza, postawiona przed domem parafialnym”.
Krata, wysoka na ponad 4 metry, zwieńczona była pozłacanym orłem austriackim. Jej forma łączyła elementy baroku, renesansu i średniowiecznych grotesek, co czyni ją dziełem o wyjątkowym charakterze.
Pierwszy duży remont przeprowadzono w 1889 roku. Odnowiono wówczas kratę, a orła i detale pokryto złotem⁶. Najbardziej kompleksowe prace wykonano w latach 1934–1935. Kratę zdemontowano i odrestaurowano w warsztacie Franza Lilgego, a marmurową cembrowinę podniesiono i przesunięto, aby poszerzyć jezdnię⁷. Zastosowano tradycyjne techniki pozłotnicze, nakładając na orła i detale aż dwa tysiące płatków 24‑karatowego złota. W 1935 roku studnia miała 5,40 m wysokości, a sama krata ważyła ponad 2,6 tony.
W czasie II wojny światowej obawiano się zniszczenia studni podczas nalotów. Kratę przenoszono kolejno do Reduty Kardynalskiej, a później do fortu Blockhaus. Po wojnie została skradziona, lecz milicja odzyskała ją w okolicach Niemodlina¹¹. Część dekoracji — m.in. orzeł i kwiatony — trafiła do Muzeum w Nysie, gdzie przechowywano je jako fragmenty zabytku.
W okresie powojennym studnia była w złym stanie. Prace konserwatorskie prowadzono w lokalnych zakładach przemysłowych, co doprowadziło do usunięcia dawnej warstwy malarskiej i złoceń. Kratę pomalowano na niebiesko, a orła nie przywrócono na zwieńczenie. W 2000 roku przeprowadzono profesjonalną konserwację, obejmującą całość obiektu. Ustalono wówczas, że część kwiatonów przechowywanych w muzeum nie pochodzi z XVII wieku, lecz z późniejszych remontów. Wykonano kopię orła na podstawie oryginału z muzeum, odtworzono brakujące elementy żelazne i wykonano nową rurę wylewową z brązu.
Ostatnie prace wykonano w 2005 roku — odnowiono orła, uzupełniono ubytki, zrekonstruowano skradzioną maskę i pokryto kratę nowoczesnymi powłokami ochronnymi.
Studnia inspirowała artystów, grafików i fotografów. W 1922 roku stała się bohaterką dramatu Alfreda Wlotzki Der Schöne Brunnen von Neisse. Powstawały jej litografie, pocztówki i ilustracje w przewodnikach. W 1935 roku architekt miejski Alfred Jahn napisał sonet z okazji odsłonięcia odrestaurowanego obiektu.
Piękna Studnia jest jedynym tego typu zabytkiem na ziemiach polskich. Łączy w sobie kunszt kowalstwa artystycznego, historię miasta i symbolikę barokowej sztuki. Mimo burz dziejowych przetrwała w niemal niezmienionej formie, a dzięki współczesnym konserwacjom nadal stanowi jedną z najpiękniejszych ozdobnych studni w Europie.
Na podstawie: Pawlik, Krzysztof, Piękna Studnia w Nysie, „Ochrona Zabytków”, 2005, nr 3, s. 31–38.